Het juiste vermogen van een warmtepomp volgt uit een warmteverliesberekening: hoeveel warmte je woning verliest op de koudste ontwerpdag. Niet het vermogen van je oude ketel bepaalt de keuze, want een te grote warmtepomp kost meer, schakelt vaker aan en uit en haalt een lager rendement. Hieronder lees je hoe de berekening werkt, hoe je die zelf snel controleert met je gasverbruik en wat een goede berekening van je installateur moet bevatten.
2027: laatste kans op een warmtepomppremie
Behoor je tot inkomenscategorie 1 of 2? Dan krijg je sinds 1 maart 2026 enkel nog Mijn VerbouwPremie voor een warmtepomp of warmtepompboiler, aan te vragen tot en met 31 december 2027. Voor een lucht-water warmtepomp gaat het om € 1.500. Wil je tijdig overschakelen, leg dan nu al offertes naast elkaar.
Waarom de oude ketel geen goede maatstaf is
Gasketels zijn vaak overgedimensioneerd (20 à 30 kW) omdat ze ook sanitair water moesten leveren. Een woning die in werkelijkheid 8 kW nodig heeft, wordt dan met een 16 kW warmtepomp bediend “voor de zekerheid”. Dat is een dure vergissing.
Wat vraagt de norm EN 12831?
De Europese norm EN 12831 (in België NBN EN 12831) beschrijft hoe je de ontwerpwarmtebelasting van een gebouw berekent, en wel per verwarmde ruimte. Zo weet de installateur niet alleen welk vermogen de warmtepomp nodig heeft, maar ook hoeveel warmte elke radiator of kring vloerverwarming moet leveren. Per ruimte telt de berekening het transmissieverlies (muren, dak, vloer, ramen, deuren, ook naar onverwarmde ruimtes en de grond) en het ventilatie- en infiltratieverlies op, eventueel met een opwarmtoeslag als de verwarming een tijd lager staat. De ontwerpbuitentemperatuur en de binnentemperatuur per ruimte bepalen het resultaat sterk: vraag je installateur welke waarden hij gebruikt. De stappen hieronder volgen dezelfde logica, vereenvoudigd voor de woning als geheel.
Stap 1: bepaal de ontwerpcondities
De ontwerpcondities leggen vast tussen welke temperaturen je rekent:
- Binnentemperatuur: doorgaans 20°C (badkamer 24°C).
- Buitentemperatuur (ontwerp): in België rekent men vaak met −8°C (gebruik de waarde die je installateur volgens de norm hanteert).
- Verschil ΔT: 20 − (−8) = 28°C.
Stap 2: bereken het transmissieverlies
Voor elk bouwdeel (muur, dak, vloer, raam, deur):
Φtransmissie = U × A × ΔT (in watt)
met U de warmtedoorgangscoëfficiënt (W/m²K), A de oppervlakte (m²) en ΔT het temperatuurverschil. Voor vloeren op grond of boven een kelder rekent men met een correctiefactor omdat het temperatuurverschil kleiner is (hier 0,5).
Stap 3: bereken het ventilatie- en infiltratieverlies
Φventilatie = 0,34 × n × V × ΔT
met n het aantal luchtwisselingen per uur (0,5 voor een goede woning, 0,8 of meer voor een tochtige oude woning) en V het binnenvolume in m³.
Stap 4: tel op
Φtotaal = Φtransmissie + Φventilatie. Dat is het vermogen dat de woning verliest op de koudste ontwerpdag.
Rekenvoorbeeld: woning uit 1960, 140 m², voor en na renovatie
| Bouwdeel | A (m²) | U voor (W/m²K) | Verlies voor (W) | U na (W/m²K) | Verlies na (W) |
|---|---|---|---|---|---|
| Muren | 90 | 1,5 | 3.780 | 0,5 (spouwmuurisolatie) | 1.260 |
| Dak | 70 | 1,0 | 1.960 | 0,25 | 490 |
| Vloer (factor 0,5) | 70 | 0,8 | 784 | 0,8 | 784 |
| Ramen | 25 | 2,8 | 1.960 | 1,1 (HR++) | 770 |
| Deuren | 2 | 3,0 | 168 | 3,0 | 168 |
| Transmissie | 8.652 | 3.472 | |||
| Ventilatie (V = 350 m³; n = 0,8 voor, 0,5 na) | 2.666 | 1.666 | |||
| Totaal | ± 11,3 kW | ± 5,1 kW |
Aannames: ΔT = 28°C, vereenvoudigde U-waarden. Een volledige berekening per kamer (volgens de norm EN 12831) is nauwkeuriger.
Wat leert dit? Dezelfde woning vraagt 11,3 kW voor renovatie en nog maar 5,1 kW na. Kies je een warmtepomp van 14 kW voor de renovatie en isoleer je daarna, dan is de warmtepomp meer dan 2,5 keer te groot.
Welke U-waarden gebruik je?
De U-waarde van een bouwdeel bepaalt hoeveel warmte er per m² en per graad temperatuurverschil verloren gaat: hoe lager, hoe beter. In een bestaande woning hangt de U-waarde af van de opbouw (spouw of massief, isolatie, dikte) en verschilt ze sterk van woning tot woning, ook binnen dezelfde bouwperiode. De U-waarden “voor” in het rekenvoorbeeld zijn daarom vereenvoudigde aannames; je EPC-rapport en de opmeting door je installateur geven een betere inschatting.
Officieel vastgelegd zijn wel de maximale U-waarden (Umax) die de Vlaamse EPB-regelgeving oplegt voor nieuwe of vernieuwde bouwdelen bij een bouwaanvraag of melding vanaf 1 januari 2018, een goed referentiepunt voor “na renovatie”:
| Bouwdeel | Umax (W/m²K) |
|---|---|
| Daken en plafonds | 0,24 |
| Buitenmuren (niet tegen de grond) | 0,24 |
| Muren in contact met de grond | 0,24 |
| Vloeren (tegen buitenlucht, op volle grond, boven kruipruimte of kelder) | 0,24 |
| Ramen (transparante delen, geheel) | 1,5 |
| Glas (Ug) | 1,1 |
| Deuren en poorten (incl. kader) | 2,0 |
Bron: EPB-pedia, U- en R-waarden (huidig). Tot 2% van de totale oppervlakte van de gebouwschil mag afwijken.
Offertes van erkende installateurs vergelijken?
Vraag gratis tot drie offertes aan bij installateurs uit je eigen regio en kies zelf wat bij je woning past. Zonder verplichting.
Snelle controle met je jaarlijks gasverbruik
Je kan de warmteverliesberekening van je installateur ruw controleren met je gasfactuur: deel de nuttige warmte die je woning per jaar vraagt door het aantal uren dat de verwarming zou draaien op vol vermogen (de “volle-last-uren”).
Piekvermogen (kW) ≈ jaarverbruik (kWh) × ketelrendement ÷ volle-last-uren
Uitgewerkt voorbeeld voor een gezin van vier met een gasverbruik van 25.000 kWh per jaar (ongeveer 2.500 m³):
- Nuttige warmte: 25.000 × 0,85 = 21.250 kWh.
- Sanitair warm water eraf: reken ± 800 kWh per persoon, dus 3.200 kWh. Blijft over voor ruimteverwarming: 21.250 − 3.200 = 18.050 kWh.
- Delen door de volle-last-uren: 18.050 ÷ 2.000 = ± 9,0 kW.
| Aangenomen volle-last-uren | Geschat piekvermogen |
|---|---|
| 1.800 uur | ± 10,0 kW |
| 2.000 uur | ± 9,0 kW |
| 2.200 uur | ± 8,2 kW |
Aannames: ketelrendement 85%, 800 kWh sanitaire warmte per persoon, 1 m³ aardgas ≈ 10 kWh. Het aantal volle-last-uren is een schatting die afhangt van je stookgedrag. Ter vergelijking: het rekenvoorbeeld hierboven (21.250 kWh nuttige warmte, 11,3 kW) komt uit op ± 1.900 uur.
Wijkt de berekening van je installateur sterk af van deze snelle controle (bijvoorbeeld 16 kW tegenover 9 kW), vraag dan waarom. De snelle controle geldt alleen voor je huidige toestand: na isolatie zakt het nodige vermogen. Kookgas kan de uitkomst vertekenen.
Waarom een te grote warmtepomp slecht is
Een overgedimensioneerde warmtepomp heeft vier nadelen:
- Cycling: de warmtepomp bereikt de gewenste temperatuur snel en slaat af. Vaak aan- en uitschakelen vermindert het rendement en verslijt de compressor.
- Lager seizoensrendement: inverter-toestellen presteren het best in het midden van hun modulatiebereik. Een toestel dat voortdurend op zijn minimum draait, verliest efficiëntie.
- Hogere kost: grotere toestellen zijn duurder in aankoop en vragen vaak zwaardere elektrische aansluitingen en een hoger piekvermogen.
- Meer geluid: een groter toestel produceert in veel gevallen meer geluid.
En een te kleine warmtepomp?
Ook een te kleine warmtepomp is geen oplossing: op de koudste dagen springt dan een elektrisch element bij, wat duur is. Een goede installateur kiest het vermogen dicht bij het berekende warmteverlies (bij de ontwerpbuitentemperatuur), eventueel met een kleine marge, en controleert het via de capaciteitscurve van het toestel.
Bivalent punt en elektrische bijverwarming
Het bivalent punt van een warmtepomp is de buitentemperatuur waarbij het vermogen van de warmtepomp net gelijk is aan het warmteverlies van de woning. Daaronder is bijverwarming nodig: een elektrisch element in het binnendeel of, bij een hybride systeem, de gasketel. Een lucht-waterwarmtepomp levert immers minder vermogen naarmate het kouder wordt, terwijl je woning net meer verliest.
Neem de gerenoveerde woning uit het rekenvoorbeeld (5,1 kW bij −8°C) en een warmtepomp die volgens de capaciteitstabel 4,2 kW levert bij −8°C en 4,8 kW bij −3°C:
- Bij −3°C verliest de woning 5,1 × (20 − (−3)) ÷ 28 ≈ 4,2 kW. De warmtepomp (4,8 kW) volstaat.
- Bij −8°C verliest de woning 5,1 kW, de warmtepomp levert 4,2 kW. Het element moet ± 0,9 kW bijspringen.
- Het bivalent punt ligt waar beide lijnen elkaar kruisen: rond −5°C.
Rekenvoorbeeld met fictieve capaciteitswaarden; gebruik altijd de tabel van het gekozen toestel bij jouw aanvoertemperatuur.
Een bivalent punt enkele graden onder nul is gangbaar: zulke koude uren zijn een klein deel van het stookseizoen, dus het dure element draait weinig. Ligt het bivalent punt rond 0°C, dan draait de weerstand veel vaker. Vraag je installateur naar het bivalent punt en het verwachte aandeel van de elektrische bijverwarming in het jaarverbruik.
Buffervat en sanitair warm water dimensioneren
Een installateur bepaalt ook het watervolume van de installatie en de boiler voor sanitair warm water.
Buffervat
Een buffervat is een extra watervat in de verwarmingskring. Een buffervat kan nodig zijn als het watervolume in de installatie te klein is, bijvoorbeeld wanneer veel kamers afsluiten, of voor het ontdooien van de buitenunit. Of een buffervat nodig is en hoe groot, staat in de installatiehandleiding van de fabrikant (minimaal watervolume). Een te groot vat geeft extra stilstandsverlies, dus vraag waarom het in de offerte staat.
Boiler voor sanitair warm water
De boiler voor sanitair warm water dimensioneer je op je dagelijks verbruik, niet op het verwarmingsvermogen. 1 liter water 1°C opwarmen vraagt ongeveer 1,16 Wh: een boiler van 200 liter die van 10°C naar 50°C opwarmt, bevat dus 200 × 40 × 1,16 ≈ 9,3 kWh. Omdat douchewater gemengd wordt tot ongeveer 40°C, levert die boiler meer dan 200 liter douchewater. Tijdens het opwarmen van de boiler verwarmt de warmtepomp de woning niet, wat de installateur meeneemt in de vermogenskeuze. Voor enkel sanitair water bestaat de warmtepompboiler.
Vuistregels als controle
Het warmteverlies per m² is een tweede ruwe controle:
| Woningtype | Typisch warmteverlies |
|---|---|
| Nieuwbouw / sterk geïsoleerd | 20 – 40 W/m² |
| Goed gerenoveerde woning | 40 – 60 W/m² |
| Gedeeltelijk geïsoleerd | 60 – 80 W/m² |
| Niet-geïsoleerde woning van vóór 1970 | 80 – 120 W/m² |
Gebruik deze waarden enkel als sanity check. Voor 140 m² geeft 80 W/m² ongeveer 11,2 kW: in lijn met de berekening hierboven.
Checklist: wat moet een goede warmteverliesberekening van je installateur bevatten?
Een goede warmteverliesberekening van een installateur is een document dat je kan nalezen, geen getal op de offerte. Controleer deze punten:
- Een warmteverliesberekening per kamer volgens EN 12831, met de gebruikte U-waarden, oppervlaktes en het binnenvolume.
- De ontwerpbuitentemperatuur, de binnentemperatuur per ruimte en de aanname voor ventilatie en luchtdichtheid.
- Het gekozen vermogen bij de ontwerptemperatuur (niet enkel het nominale vermogen uit de folder), met de capaciteitscurve en het bivalent punt.
- De verwachte aanvoertemperatuur en SCOP. Voor de Mijn VerbouwPremie mag de afgiftetemperatuur maximaal 55°C zijn.
- Per kamer: welke radiatoren, vloerverwarming of ventilo-convectoren moeten worden aangepast.
- De dimensionering van boiler en eventueel buffervat, en of geplande isolatiewerken zijn meegerekend.
Meer over rendement: rendement van een warmtepomp, COP uitgelegd en waarom een warmtepomp tegenvalt.
Veelgestelde vragen over warmtepomp dimensioneren
Korte antwoorden op de vaakst gestelde vragen over warmteverlies en het vermogen van een warmtepomp.
Het nodige vermogen van een warmtepomp is gelijk aan het warmteverlies van je woning bij de ontwerpbuitentemperatuur, eventueel met een kleine marge. Voor 140 m² gaat dat van ongeveer 5 kW (goed geïsoleerd) tot 11 kW of meer (niet geïsoleerd). Alleen een warmteverliesberekening per kamer geeft een betrouwbaar antwoord.
Nee, gasketels van 20 à 30 kW zijn vaak ruim overgedimensioneerd, onder meer voor sanitair water. Een warmtepomp met hetzelfde vermogen zou te groot zijn, vaker aan en uit schakelen en minder efficiënt werken.
Gebruik piekvermogen ≈ jaarverbruik gas (kWh) × ketelrendement ÷ volle-last-uren, na aftrek van de warmte voor sanitair water. Met 25.000 kWh gas, 85% rendement, 4 personen en 2.000 volle-last-uren kom je op ± 9 kW. Een veel hoger voorstel verdient een vraag aan je installateur.
EN 12831 is de Europese norm voor de berekening van de ontwerpwarmtebelasting van gebouwen. De norm rekent per ruimte het transmissie- en ventilatieverlies uit, zodat de installateur per kamer kan aantonen welk vermogen de afgifte moet leveren.
Het bivalent punt is de buitentemperatuur waarbij het vermogen van de warmtepomp net gelijk is aan het warmteverlies van de woning. Daaronder springt een elektrisch element of, bij een hybride warmtepomp, de gasketel bij.
Een buffervat is niet bij elke warmtepomp nodig. Het hangt af van het minimale watervolume dat de fabrikant voorschrijft en van je afgiftesysteem; vraag je installateur de keuze te motiveren.
Ja, wie binnen enkele jaren isoleert, isoleert best eerst of laat de warmtepomp dimensioneren op de geïsoleerde toestand. In ons rekenvoorbeeld zakt het warmteverlies van 11,3 kW naar 5,1 kW. Lees ook onze gids over een warmtepomp in een oude woning.